GEOLOGIA
Wulkan Katla i jego system lodowcowy
Błękitna jaskinia, rozległy czapy lodowej i jeden z najpotężniejszych wulkanów Islandii to jedna historia. Oto jak Mýrdalsjökull, Kötlujökull i Katla łączą się w całość.
Check dates and availability ↗Mýrdalsjökull — czapa lodowa na szczycie
Jaskinia zaczyna się od lodu nad nią. Mýrdalsjökull to jedna z największych czap lodowych Islandii — według najnowszych badań zajmuje około 520–595 kilometrów kwadratowych, a średnia grubość lodu wynosi około 230 metrów. Rozciąga się nad południowym wybrzeżem, chwytając wilgoć napływającą znad Północnego Atlantyku — to między innymi dlatego ten fragment Islandii jest tak wilgotny, a lodowiec tak obficie zasilany. To nie cienka warstwa lodu, lecz głęboka, wolno płynąca masa, a jej ogromna objętość jest tym, co w ogóle umożliwia powstanie jaskiń z wodą roztopową — po prostu jest niesamowicie dużo prastarego, sprasowanego lodu, przez który woda może sobie torować drogę.
Kötlujökull — jęzor lodowcowy
Czapy lodowe nie stoją w miejscu; wypychają się na zewnątrz i spływają w dół przez lodowce ujściowe, a Kötlujökull to jęzor, który ma tu znaczenie. To właśnie nim historycznie spływała większość powodzi roztopowych z czapy lodowej, kierując się na południe, na czarną równinę Mýrdalssandur. Jaskinia lodowa Katla tworzy się wewnątrz tego lodowca ujściowego, w pobliżu jego popękanego, piaszczystego czoła. Ponieważ Kötlujökull aktywnie się porusza — powoli spływa w dół i topi się od wewnątrz — nieustannie zmienia swój kształt, i właśnie dlatego jaskinia nigdy nie wygląda tak samo przez dwa sezony z rzędu. Kiedy przewodnicy mówią „lodowiec", mają na myśli konkretnie ten jęzor ujściowy, a jego niespokojność jest motorem wszystkiego, co widzisz w środku.
Kaldera ukryta pod lodem
Pod całym tym lodem kryje się sam Katla, jeden z największych i najpotężniejszych wulkanów Islandii. Jego szczyt wznosi się na około 1512 metrów, a kaldera — licząca jakieś 10 kilometrów średnicy — spoczywa pogrzebana pod warstwą lodu szacowaną na od 200 do 700 metrów. Ta ukryta kaldera jest kluczem do zrozumienia, dlaczego Katla jest tak bacznie obserwowana: wulkan przykryty setkami metrów lodowca to wulkan, nad którego żarem zalega ogromny zapas lodu. Kaldery nie zobaczysz z powierzchni; ujawnia się jedynie pośrednio — poprzez popiół, który niesie lodowiec, a historycznie także poprzez powodzie, które wyzwalają jego erupcje. Stojąc w jaskini, znajdujesz się na lodzie nad kalderą, której nigdy nie ujrzysz bezpośrednio.
Jökulhlaupy — gdy wulkan topi lodowiec
Najbardziej dramatycznym związkiem między wulkanem a lodowcem jest jökulhlaup, czyli lodowcowa powódź wyrwowa. Gdy Katla wybucha, jej żar topi ogromne ilości lodu naraz, a woda wydobywa się spod lodowca i w ciągu zaledwie kilku godzin pędzi w dół Kötlujökull i przez Mýrdalssandur. Te powodzie współtworzyły czarną równinę sandrową, po której super-jeepy jadą do jaskini; erupcja z 1918 roku wywołała szczególnie potężny wypływ. Warto to rozumieć, stojąc na lodzie: płaskie czarne piaski wokół lodowca to nie plaża, lecz zapis osadów dawnych powodzi, a cały krajobraz ukształtowało współgranie ognia i lodu, a nie zwykłe rzeki.
Zapis popiołu w ścianach
Cała ta geologia staje się widoczna wewnątrz jaskini jako ciemne pasma biegnące przez błękit. Przez stulecia lodowiec wchłaniał warstwę po warstwie popiołu wulkanicznego z erupcji Katli, a gdy lód płynie, warstwy te są unoszone i wynurzają się w ścianach jaskini jako smugi i plamy. W efekcie lodowiec prowadzi dziennik wulkanu pod sobą, a jaskinia jest przekrojem tego dziennika. Każda ciemna linia znaczy popiół, który opadł podczas jakiejś dawnej erupcji, a potem został pogrzebany przez świeży śnieg, który zamienił się w lód. To jedno z niewielu miejsc, gdzie historię wulkanu można czytać nie z podręcznika, lecz z zamrożonej materii bezpośrednio wokół siebie.
Długa przerwa, bacznie obserwowana
Katla wybuchała co najmniej 23 razy od roku 920, z większymi erupcjami w latach 1918, 1860, 1823, 1755 i 1721, a historycznie miała skłonność do wybuchów co kilka dekad. Od 1918 roku nie miała większej erupcji, jedynie niewielkie zdarzenia subglacjalne, takie jak drobne w 2011 roku — przerwa należąca do najdłuższych w jej zapisanej historii — i jest bacznie monitorowana przez islandzkich naukowców. Ocena z 2019 roku oszacowała wysokie prawdopodobieństwo znaczącej erupcji w ciągu kolejnych dekad, ale wulkanolodzy ostrożnie posługują się słowem „zaległa”, a w chwili, gdy to czytasz, nic nie wybucha ani nie jest bezpośrednio groźne. Dla odwiedzającego wniosek jest prosty: wulkan pod spodem jest częścią opowieści, a nie zagrożeniem, w które wchodzisz bez ostrzeżenia, a codzienne ryzyko podczas wycieczki to ryzyko lodowcowe, zarządzane przez twojego przewodnika.