GEOLOGIE
De Katla-vulkaan en zijn gletsjersysteem
Een blauwe ijsgrot, een uitgestrekte ijskap en een van IJslands krachtigste vulkanen vertellen hetzelfde verhaal. Ontdek hoe Mýrdalsjökull, Kötlujökull en Katla met elkaar verbonden zijn.
Check dates and availability ↗Mýrdalsjökull — de ijskap bovenop
De grot begint met het ijs erboven. Mýrdalsjökull is een van de grootste ijskappen van IJsland, volgens recente metingen zo'n 520 tot 595 vierkante kilometer, met een gemiddelde ijsdikte van ongeveer 230 meter. De gletsjer ligt boven de zuidkust en vangt het vocht op dat vanaf de Noord-Atlantische Oceaan binnenrolt — mede daarom is dit deel van IJsland zo nat en wordt de gletsjer zo overvloedig gevoed. Dit is geen dun laagje ijs, maar een diepe, traag stromende massa, en juist dat enorme volume maakt de smeltwatergrotten überhaupt mogelijk: er is simpelweg een gigantische hoeveelheid eeuwenoud, samengeperst ijs waar het water zich een weg doorheen kan banen.
Kötlujökull — de uitlaatgletsjer
IJskappen blijven niet stilzitten; ze duwen naar buiten en stromen bergafwaarts weg via uitlaatgletsjers, en Kötlujökull is de tong die hier van belang is. Het is de uitlaat waarlangs historisch gezien het grootste deel van het smeltwater van de ijskap wegstroomde, zuidwaarts over de zwarte vlakte van Mýrdalssandur. De Katla-ijsgrot vormt zich in deze uitlaatgletsjer, vlak bij de gebroken, zanderige voorkant. Omdat Kötlujökull actief in beweging is — langzaam bergafwaarts stromend en van binnenuit opnieuw smeltend — hervormt hij zich voortdurend, en dat is precies waarom de grot nooit twee seizoenen achter elkaar hetzelfde is. Wanneer gidsen het over 'de gletsjer' hebben, bedoelen ze precies deze uitlaattong, en zijn rusteloosheid is de motor achter alles wat je binnen ziet.
De caldera verborgen onder het ijs
Onder al dat ijs ligt Katla zelf, een van de grootste en krachtigste vulkanen van IJsland. De top reikt tot ongeveer 1.512 meter, en de caldera — zo'n 10 kilometer breed — ligt begraven onder naar schatting 200 tot 700 meter ijs. Die bedolven caldera is de kern van waarom Katla zo nauwlettend in de gaten wordt gehouden: een vulkaan die schuilgaat onder honderden meters gletsjer is een vulkaan met een enorme voorraad ijs direct boven zijn hitte. De caldera is vanaf het oppervlak niet te zien; hij openbaart zich slechts indirect, via de as die de gletsjer met zich meedraagt en, historisch gezien, via de overstromingen die zijn uitbarstingen ontketenen. Terwijl je in de grot staat, bevind je je op het ijs boven een caldera die je nooit rechtstreeks zult aanschouwen.
Jökulhlaups — wanneer de vulkaan de gletsjer smelt
De meest dramatische link tussen vulkaan en gletsjer is de jökulhlaup, ofwel een gletsjerdoorbraakvloed. Wanneer Katla uitbarst, smelt zijn hitte in één keer enorme hoeveelheden ijs, en dat water barst vanonder de gletsjer uit en stort zich binnen enkele uren via Kötlujökull en over Mýrdalssandur. Deze overstromingen hebben mede de zwarte spoelvlakte gevormd die de super-jeeps oversteken om de grot te bereiken; de uitbarsting van 1918 veroorzaakte een bijzonder enorme afvoer. Het is nuttig om dit te begrijpen terwijl je op het ijs staat: de vlakke zwarte zanden rond de gletsjer zijn geen strand maar het afzettingsarchief van vroegere overstromingen, en het hele landschap is gevormd door het samenspel van vuur en ijs in plaats van door gewone rivieren.
Het asrecord in de muren
Al deze geologie wordt in de grot zichtbaar als donkere banden die door het blauw lopen. Eeuwenlang heeft de gletsjer laag na laag vulkanische as van Katla's uitbarstingen opgenomen, en terwijl het ijs stroomt, worden die lagen meegedragen en komen ze in de grotwanden aan de oppervlakte als strepen en vegen. In feite houdt de gletsjer een dagboek bij van de vulkaan eronder, en de grot is een dwarsdoorsnede van dat dagboek. Elke donkere lijn markeert as die bij een vroegere uitbarsting is gevallen en vervolgens bedolven is geraakt onder verse sneeuw die tot ijs werd samengeperst. Het is een van de weinige plekken waar je de geschiedenis van een vulkaan niet uit een tekstboek leest, maar uit het bevroren materiaal direct om je heen.
Een lange stilte, nauwlettend in de gaten gehouden
Katla is sinds het jaar 920 minstens 23 keer uitgebarsten, met grote erupties in 1918, 1860, 1823, 1755 en 1721, en historisch gezien barstte de vulkaan doorgaans elke paar decennia uit. Sinds 1918 heeft er geen grote uitbarsting meer plaatsgevonden, alleen kleine subglaciale gebeurtenissen zoals een bescheiden eruptie in 2011 — een rustperiode die tot de langste in de geregistreerde geschiedenis behoort — en de vulkaan wordt nauwlettend gevolgd door IJslandse wetenschappers. Een beoordeling uit 2019 schatte een hoge waarschijnlijkheid van een aanzienlijke uitbarsting binnen de daaropvolgende decennia, maar vulkanologen zijn voorzichtig met het woord 'overdue,' en op het moment dat u dit leest, is er niets aan het uitbarsten of op het punt te gebeuren. Voor een bezoeker is de boodschap eenvoudig: de vulkaan eronder maakt deel uit van het verhaal in plaats van een gevaar waar u onaangekondigd in loopt, en de alledaagse risico's tijdens de reis zijn gletsjergevaren, die door uw gids worden beheerd.