GEOLOGIE
De Katla-vulkaan en zijn gletsjersysteem
Een blauwe grot, een uitgestrekte ijskap en een van IJslands krachtigste vulkanen vormen samen één verhaal. Zo passen Mýrdalsjökull, Kötlujökull en Katla in elkaar.
Check dates and availability ↗Mýrdalsjökull — de ijskap erboven
De grot begint met het ijs erboven. Mýrdalsjökull is een van de grootste ijskappen van IJsland, volgens recente metingen zo’n 520 tot 595 vierkante kilometer groot, met een gemiddelde ijsdikte van ruwweg 230 meter. De ijskap ligt boven de zuidkust en vangt het vocht op dat vanaf de Noord-Atlantische Oceaan binnenrolt — mede daarom is dit stuk IJsland zo nat en wordt de gletsjer zo zwaar gevoed. Dit is geen dun laagje ijs, maar een diepe, langzaam bewegende massa, en juist dat enorme volume maakt de smeltwatergrotten mogelijk: er is simpelweg een gigantische hoeveelheid oud, samengeperst ijs waar water zich doorheen kan graven.
Kötlujökull — de uitstroomtong
IJskappen blijven niet stilzitten; ze duwen naar buiten en stromen via uitstroomgletsjers naar beneden, en Kötlujökull is de tong die hier telt. Het is de uitstroom waarlangs historisch gezien het grootste deel van het smeltwater van de ijskap naar beneden is gestroomd, richting het zuiden, de zwarte vlakte van Mýrdalssandur op. De Katla-ijsgrot vormt zich in deze uitstroomgletsjer, vlak bij de gebroken, zanderige voorkant. Omdat Kötlujökull actief in beweging is — langzaam naar beneden stromend en van binnenuit opnieuw smeltend — hervormt de gletsjer zichzelf voortdurend, en dat is precies waarom de grot nooit twee seizoenen hetzelfde is. Wanneer gidsen over ‘de gletsjer’ praten, bedoelen ze dit specifieke ijs van de uitstroomtong, en zijn rusteloosheid is de motor achter alles wat je binnenin ziet.
De caldera verborgen onder het ijs
Onder al dat ijs ligt Katla zelf, een van de grootste en krachtigste vulkanen van IJsland. De top reikt tot ongeveer 1.512 meter, en de caldera — zo’n 10 kilometer in doorsnee — ligt begraven onder naar schatting 200 tot 700 meter ijs. Die verborgen caldera is de kern van waarom Katla zo nauwlettend in de gaten wordt gehouden: een vulkaan bedekt met honderden meters gletsjer is een vulkaan met een enorme ijsvoorraad die direct boven zijn hitte ligt. Je kunt de caldera niet vanaf het oppervlak zien; hij onthult zichzelf alleen indirect, via de as die de gletsjer meedraagt en, historisch gezien, via de overstromingen die zijn uitbarstingen ontketenen. Staande in de grot bevind je je op het ijs boven een caldera die je nooit direct zult zien.
Jökulhlaups — wanneer de vulkaan de gletsjer doet smelten
De meest dramatische link tussen vulkaan en gletsjer is de jökulhlaup, ofwel de gletsjervloedgolf. Wanneer Katla uitbarst, smelt zijn hitte in één keer enorme hoeveelheden ijs, en dat water barst onder de gletsjer vandaan en stort zich binnen enkele uren naar beneden over Kötlujökull en dwars over Mýrdalssandur. Deze overstromingen hebben mede de zwarte smeltwatervlakte gevormd die de super-jeeps oversteken om de grot te bereiken; de uitbarsting van 1918 produceerde een bijzonder enorme afvoer. Het is nuttig om dit te begrijpen terwijl je op het ijs staat: de platte zwarte zandvlaktes rond de gletsjer zijn geen strand, maar het afgezette archief van eerdere vloedgolven, en het hele landschap is gevormd door het samenspel van vuur en ijs, niet door gewone rivieren.
Het asarchief in de wanden
Al deze geologie wordt binnenin de grot zichtbaar als donkere banden die door het blauw lopen. Eeuwenlang heeft de gletsjer laag na laag vulkanische as van Katla’s uitbarstingen opgenomen, en terwijl het ijs stroomt, worden die lagen meegedragen en komen ze in de grotwanden naar boven als strepen en vegen. De gletsjer houdt als het ware een dagboek bij van de vulkaan eronder, en de grot is een dwarsdoorsnede van dat dagboek. Elke donkere lijn markeert as die bij een eerdere uitbarsting viel en vervolgens werd bedolven onder verse sneeuw die tot ijs werd samengeperst. Het is een van de weinige plekken waar je de geschiedenis van een vulkaan niet uit een leerboek leest, maar rechtstreeks uit het bevroren materiaal om je heen.
Een lange stilte, nauwlettend gevolgd
Katla is sinds het jaar 920 minstens 23 keer uitgebarsten, met grote gebeurtenissen in 1918, 1860, 1823, 1755 en 1721, en historisch gezien heeft de vulkaan de neiging om elke paar decennia uit te barsten. Sinds 1918 is het stil gebleven — een rustperiode die tot de langste in zijn geregistreerde geschiedenis behoort — en IJslandse wetenschappers houden de vulkaan nauwlettend in de gaten. Een beoordeling uit 2019 schatte een grote kans op een significante uitbarsting in de daaropvolgende decennia, maar vulkanologen zijn voorzichtig met het woord ‘overdue’, en er is niets aan het uitbarsten of op handen terwijl u dit leest. Voor een bezoeker is de boodschap simpel: de vulkaan eronder is onderdeel van het verhaal, geen gevaar waar je onverwacht inloopt, en de alledaagse risico’s tijdens de tocht zijn gletsjerrisico’s, die door uw gids worden beheerd.